Het grote mysterie

— door Evert Mouw

We wandelen in de mist. Die ene boom dichtbij is nog duidelijk zichtbaar, maar de dingen iets verder weg zijn nog nauwelijks te onderscheiden. We fantaseren maar iets over wat we verderop zullen tegenkomen. En zo gaan we door ons leven heen: vol fantasie over het grote mysterie van ver weg.

Er zijn grofweg twee vormen van kennis: kennis die van buiten komt, en kennis die van binnen komt. En dan heb je ook nog religie en geloof, die veel te fantaseren hebben over het grote mysterie.

Kennis die van buiten komt

Dit wordt ook wel empirische kennis genoemd (episteme). Maar dit verhaal gaat over een mysterie, dus verwijs ik je verder naar de wetenschapsfilosofie.

Kennis die van binnen komt

Deze kennis ontstaat in ons hoofd. Misschien is het aangeboren kennis, misschien ook is het Goddelijke kennis (Gnosis), of misschien is het wel kennis die ontstaat in het bewustzijn, als een emergente eigenschap van de neuronen in ons hoofd (zie ook: cognitiefilosofie, philosophy of mind). Het zou een soort programmering kunnen zijn, kunstkennis, nuttig om te overleven, ontstaan in de evolutie. Mogelijk ook zijn het reflecties van hogere Ideeën (Plato) of Archetypen (Jung).

Veel abstracte kennis komt van binnen. Neem nu de wiskunde. Als je twee appels ziet, dan zie je geen twee. Je ziet twee appels. Het abstracte twee is een denkconstructie. Twee van niets is niets. Maar voor de geest is het idee twee wel iets.

Abstracte kennis is goed te omschrijven met symbolen. Daardoor zijn de overdraagbaar. Je kunt er met anderen over praten, en je kunt erover schrijven. Zo werd de wiskunde geboren.

Maar er is ook een vorm van kennis die van binnen komt en die je niet goed met symbolen kunt beschrijven. Daar kun je dus niet over schrijven. Je kunt het ook niet overdragen. Soms wordt dit de ongeschreven leer (van Plato) genoemd. Het is een vorm van kennis die wel gecultiveerd kan worden, maar alleen een directe innerlijke ervaring van het mysterie opent nieuwe ziensvelden voor de wandelaar in de mist. Voor alle andere medewandelaars blijft de mist even ondoorzichtig.

Er zijn veel religies die rituelen en mysteriën hebben ontwikkeld om zulke niet-communiceerbare innerlijke ervaringen op te kunnen wekken. Vaak wordt daarbij een beroep gedaan op fantasierijke beelden, waarin sterk geloofd moet worden (zie ook Jung’s Archetypen). Twee stromingen die het zonder zulke fantasie proberen te stellen zijn het Zenboeddhisme en de Griekse filosofie.

Zen

De irrationele methoden van het Zenboeddhisme zijn vaak gericht op het openen van de geest voor innerlijke ervaringen.

Toen Kakua terugkeerde naar Japan, hoorde de keizer van hem en vroeg hem zen te komen preken ter stichting van hem en zijn onderdanen. Kakua stond zwijgend voor de keizer. Toen nam hij van de mouwen van zijn gewaad een fluit en blies één korte toon. Beleefd buigend verdween hij.

Meer weten? Op het VWO heb ik een informatieve paper geschreven over de geschiedenis van het Zenboeddhisme.

Niet echt over Zen, maar wel mede over Plato wordt geschreven in het geweldige boek Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry Into Values.

Neoplatonisme

Wiskunde en mystiek waren bij Grieken zoal Pythagoras (ja, die man van die stelling over driehoeken) geen tegengestelden. De regelmaat van de muziek werd als een wiskundige harmonie der sferen gezien, een poort naar de hogere Ideeën. Een leuke introductie over de ontwikkeling van de wiskunde is Donald in Mathmagic Land.

It is because the mind is at the end of its tether that I would be silent. It is because I think there is a way out – a way down and out – that I would speak. Sometimes – most time – I think that the way down and out leads out of the university, out of the academy. But perhaps it is rather that we should recover the Academy of earlier days – the Academy of Plato in Athens, the Academy of Ficino in Florence… At any rate, the point is first of all to find again the mysteries. By which I do not mean simply the sense of wonder – that sense of wonder which is the source of all true Philosophy – my mysteries I mean secret and occult; therefore unpublishable; therefore outside the university as we know it; but not outside Plato’s Academy, or Ficino’s.
— N.O. Brown, Mind At the End of Its Tether (Phi Beta Kappa Graduation Address, Columbia University, 1968)

Anima Mundi
Anima Mundi

Neoplatonisten baseren hun ideeën op Plato, maar zijn daarbij wel wat zweveriger. Ze geloven dat er een hoogste Idee is, het Goede of het Ene, waaruit alle verscheidenheid ontstaat. Er bestaat geen absoluut Kwaad als tegenpool van het Goede. Slechtheid is enkel het ontbreken van licht. De mens heeft een onsterfelijke ziel – een idee dat is overgenomen door het Christendom – en er bestaat een wereldziel, zie ook mijn pagina over de Anima Mundi. Verwant met het Neoplatonisme zijn de Hermetica en via die route ook de alchemie.

Echter, Plato zelf benadrukte in zijn Politeia ook het belang van kleine politieke gemeenschappen die zich hard moesten verweren tegen bedreigingen van buitenaf. Plato had dan ook vaak bewondering voor Sparta.

Verder in de mist, in nocte consilium

Tussen wetenschap en geloof zit dus een wereld van filosofie en mystiek. Ik nodig de lezer uit om het advies van Brown te volgen. Helaas schieten woorden tekort voor een goede uitleg; maar de begrijpende lezer heeft daar inmiddels begrip voor gekregen. Voorbij de schaduw van de mist, grot en eigen geest, daar is het onzegbare.

Oswald Spengler, bekend van zijn boek Der Untergang des Abendlandes, stelde dat iedere hoge beschaving een eigen symbool of idee had. Het ideaal van het Westen, van het Avondland, is volgens Spengler het reiken naar het oneindige.

In combinatie met elementen van het Christendom en het Marxisme maakt het ons gevoelig voor universalisme, wat soms leidt naar multiculturalisme en multi-etnicisme. Maar zulk egalitarisme is niet eigen aan het Avondland; het is eerder een culturele pathologie, waarvan de problemen al afdoende beschreven zijn door o.a. Plato en Nietzsche. Beide denkers schreven ook over het belang van een krachtige aristocratische elite.

Het ontstaan van een nieuwe aristocratie (in de werkelijke zin van het woord) is noodzakelijk. Maar eerst moet de groep die zich nu elite en progressief noemt en het geen van beide is uitgeschakeld worden. Gelukkig zijn ze ook zelf slachtoffer van hun pathologische denkbeelden. En daarna moet er nog eens kritisch gekeken worden naar de puur individualistische en materialistische elite, die vaak wel een werkende elite is maar niet werkelijk aristocratisch is en niet kan schouwen.

Er is nog zoveel potentie voor de ontwikkeling van wetenschap, technologie, samenleving, en niet te vergeten de geest. De uitdaging van deze tijd is groter en belangrijker dan velen denken: het is de terugkeer van het verlangen naar het oneindige.

Reacties staan op Artikel 7.

     

Facebook Comments

één reactie

  1. […] artikel verscheen oorspronkelijk op de weblog van de auteur, Furor Teutonicus. : Voorpagina, Vrijspraak : Anima Mundi, elite, kennis, Neoplatonisme, oneindig, […]

Reacties Gesloten